Recht voor de één, onrecht voor de ander: een Europese klassieker
Het idee dat iedereen gelijk is voor de wet behoort tot de mooiste fundamenten van een rechtsstaat. En tegelijk tot de meest systematisch ondermijnde.
Van België tot Bulgarije, van Luxemburg tot Letland zien we dezelfde dynamiek: handhaving die zich aanpast aan wie er tegenover staat.
Grote financiële instellingen betrokken in witwasaffaires krijgen een schikking.
Klokkenluiders die misstanden blootleggen worden vervolgd. Asbestproducenten die decennialang slachtoffers maakten zien geen enkele bestuurder achter de tralies. En politici betrokken in fraudedossiers vertrekken met een intern onderzoek en een perscommuniqué over een nieuwe wind.
Ondertussen krijgt een zelfstandige met een foutieve factuur de volledige kracht van de fiscale handhaving over zich heen.
Enkele concrete voorbeelden die dit patroon illustreren: de LuxLeaks-klokkenluiders werden strafrechtelijk vervolgd terwijl de betrokken multinationals ongehinderd verder opereerden. ING, HSBC en Deutsche Bank kwamen na grootschalige witwasschandalen weg met financiële schikkingen die in verhouding tot hun winsten verwaarloosbaar zijn. Eternit sleepte decennialang rechtszaken mee over asbestslachtoffers zonder dat bestuurders persoonlijk aansprakelijk werden gesteld.
Mansur Yavas, burgemeester van Ankara, formuleerde het helder: in een systeem waarin het recht van toepassing is voor een groep maar niet voor een andere, kan niemand verwachten dat burgers vertrouwen hebben in de rechtsstaat.
Dat vertrouwen is niet oneindig. Wie merkt dat de wet elastisch is voor wie macht of kapitaal heeft, trekt zijn eigen conclusies. Niet uit anarchisme, maar uit rationele observatie.
Een rechtsstaat die niet alle burgers gelijk behandelt, is geen rechtsstaat. Het is een beheersinstrument met een mooi logo.